Zamiast zakładać, że każdy spór biznesowy trzeba ciągnąć latami przed sądem powszechnym, lepiej już przy podpisywaniu umowy sprawdzić, czy nie wpisać do niej klauzuli arbitrażowej. Arbitraż, czyli sąd polubowny, to droga, w której strony same wybierają osoby rozstrzygające spór i zasady postępowania. Wyrok zapada zwykle szybciej, a sprawa nie trafia na publiczną wokandę. Nie zawsze jednak jest to rozwiązanie tańsze ani lepsze, a źle napisana klauzula potrafi narobić więcej szkód niż pożytku.
Arbitraż w skrócie
Arbitraż (sąd polubowny) to pozasądowy sposób rozstrzygania sporów. Zamiast sędziego państwowego sprawę rozpoznaje arbiter lub zespół arbitrów wskazanych przez strony albo przez instytucję arbitrażową. Wyrok jest wiążący, a po stwierdzeniu jego wykonalności przez sąd państwowy można go egzekwować jak zwykły wyrok. To odróżnia arbitraż od mediacji, gdzie mediator tylko pomaga w negocjacjach i niczego nie rozstrzyga.
Nazwa bywa mylona z arbitrażem finansowym, czyli wykorzystywaniem różnic cen tego samego aktywa na różnych rynkach. To zupełnie inna dziedzina. Tutaj chodzi wyłącznie o arbitraż jako sposób rozwiązywania sporów, przede wszystkim między przedsiębiorcami.
Strony nie wybierają arbitrażu „zamiast prawa”. Arbitrzy stosują te same przepisy co sąd, chyba że strony wyraźnie zdecydują inaczej, na przykład o rozstrzygnięciu według zasad słuszności. Zmienia się forma rozpoznania sprawy, a nie materialne prawo, które ją reguluje.
Jak wygląda postępowanie arbitrażowe
Strony mają dużą swobodę: mogą wybrać liczbę arbitrów (jeden albo trzech, gdzie każda strona wskazuje jednego, a ci dwaj wybierają przewodniczącego), miejsce rozprawy, język i regulamin. Można skorzystać z gotowego regulaminu stałej instytucji, jak Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie albo w sporach międzynarodowych ICC, lub ustalić zasady ad hoc. Rozprawy są niejawne, co dla wielu firm jest argumentem ważniejszym niż sama szybkość.
Zapis na sąd polubowny – od niego wszystko zależy
Arbitraż jest dobrowolny. Bez ważnego zapisu na sąd polubowny żaden arbiter sprawy nie rozpozna. Zapis wymaga formy pisemnej i może przybrać dwie postaci: klauzuli w umowie, obejmującej przyszłe spory, albo odrębnej umowy zawartej już po wybuchu konfliktu.
Pierwsza opcja jest o wiele częstsza, ale też bardziej ryzykowna. W chwili podpisywania umowy nikt nie myśli o sporze, więc klauzulę wkleja się z wzorca. Potem okazuje się, że wskazano nieistniejącą instytucję, nie określono liczby arbitrów albo napisano coś sprzecznego, na przykład „spory rozstrzyga sąd polubowny lub sąd właściwy dla siedziby sprzedawcy”. Taki zapis bywa kwestionowany i zamiast szybkiego rozstrzygnięcia strony zaczynają od procesu o to, kto w ogóle ma sprawę rozpoznać.
Nie każdą sprawę można oddać arbitrom. Co do zasady chodzi o spory majątkowe i niemajątkowe, w których dopuszczalna jest ugoda sądowa. Wyłączone są między innymi sprawy alimentacyjne, a w sporach z udziałem konsumentów obowiązują wyraźne ograniczenia. Przy umowach z konsumentami klauzula arbitrażowa to zwykle zły pomysł. Przy sporach pracowniczych również trzeba ostrożności.
Przy okazji warto pamiętać, że zapis wiąże tylko jego strony. Podwykonawca, poręczyciel albo spółka z grupy, która nie podpisała klauzuli, może się znaleźć poza arbitrażem, a wtedy część sporu toczy się w sądzie, a część przed arbitrami.
Wyrok sądu polubownego jest ostateczny w tym sensie, że nie ma zwykłej apelacji. Można go zaskarżyć do sądu państwowego skargą o uchylenie, w terminie dwóch miesięcy od doręczenia, ale tylko z wąskich powodów: brak ważnego zapisu, pozbawienie strony możliwości obrony, sprzeczność z podstawowymi zasadami porządku prawnego. Sąd nie ocenia, czy arbitrzy dobrze rozstrzygnęli sprawę merytorycznie.
Zalety arbitrażu
- Poufność – szczegóły sporu, dokumenty i wyrok nie są publiczne. Dla firm obawiających się o reputację lub tajemnicę przedsiębiorstwa to często decydujący argument.
- Specjalizacja – można wybrać arbitra znającego branżę, na przykład budowlaną, energetyczną czy transportową, zamiast liczyć na sędziego, który po raz pierwszy widzi taki kontrakt.
- Brak instancyjności – skraca czas, bo sprawa nie krąży między dwiema instancjami.
- Elastyczność – strony same ustalają terminy, język, sposób przeprowadzania dowodów.
- Wykonalność za granicą – wyroki arbitrażowe są uznawane i egzekwowane w większości państw dzięki Konwencji nowojorskiej z 1958 r., co w sporach z zagranicznym kontrahentem bywa łatwiejsze niż egzekucja wyroku sądu krajowego.
Koszty i ograniczenia
Arbitraż nie jest tani. Strony płacą honoraria arbitrów i opłaty instytucji, najczęściej zależne od wartości sporu. W sprawach o mniejszą kwotę ten koszt bywa nieproporcjonalny i wygodniej iść do zwykłego sądu. Dochodzi to, że arbitrów trzeba wynagrodzić niezależnie od wyniku, a zwrot kosztów zależy od rozstrzygnięcia.
Szybkość też bywa przeceniana. Dobrze poprowadzona sprawa arbitrażowa może się zamknąć w kilkanaście miesięcy, ale przy trzech arbitrach, którzy mają własne kalendarze, i stronie grającej na zwłokę postępowanie potrafi się rozciągnąć. Do tego dochodzi brak realnej kontroli: jeśli arbitrzy się pomylą, w praktyce nie ma jak tego naprawić.
Ograniczone są także środki przymusu. Arbiter nie zmusi świadka do stawiennictwa ani nie zabezpieczy majątku tak sprawnie jak sąd, więc w razie potrzeby i tak trzeba sięgnąć po pomoc sądu państwowego.
Kiedy warto wybrać arbitraż
Arbitraż ma największy sens w kontraktach o dużej wartości i długim horyzoncie, gdzie spory są prawdopodobne, a ich wyniki istotne. Sprawdza się zwłaszcza w kilku sytuacjach:
- umowy z zagranicznym kontrahentem, gdzie żadna ze stron nie chce procesować się w sądzie drugiej strony,
- skomplikowane kontrakty techniczne i inwestycyjne, wymagające wiedzy branżowej,
- spory między wspólnikami, gdzie jawny proces mógłby zaszkodzić firmie,
- relacje, które strony chcą po sporze kontynuować i dlatego wolą dyskrecję.
Kiedy lepiej zostać przy sądzie państwowym
Przy drobnych sprawach, na przykład o niezapłaconą fakturę na kilkanaście tysięcy złotych, arbitraż rzadko się opłaca. Koszty administracyjne i honoraria arbitrów szybko zjadają zysk, a sąd państwowy ma przy tym nakaz zapłaty i postępowanie upominawcze, czyli narzędzia stworzone do prostych roszczeń.
Sąd państwowy jest też lepszy, gdy potrzebna jest możliwość odwołania. Przy sporach o bardzo wysoką stawkę, gdzie błąd pierwszej instancji mógłby kosztować fortunę, instancyjność daje bezpieczeństwo, którego arbitraż nie oferuje.
Warto zrezygnować z arbitrażu także wtedy, gdy w sprawie uczestniczy wiele podmiotów, a nie wszystkie podpisały klauzulę. Jeden spór rozbity na dwa fronty oznacza podwójne koszty i ryzyko sprzecznych rozstrzygnięć.
Jeśli zaś decyzja zapadła na korzyść arbitrażu, klauzulę najlepiej napisać z prawnikiem znającym praktykę arbitrażową, a nie przepisać z internetu. Powinna wskazywać instytucję lub zasady postępowania, liczbę arbitrów, siedzibę i język oraz zakres sporów. Pięć minut więcej przy podpisywaniu umowy zwykle oszczędza miesiące procesowania o samą jurysdykcję.
