Fundusz inwestycyjny sprawdza się, gdy trzeba rozłożyć pieniądze na wiele spółek lub obligacji, a nie ma czasu ani wiedzy, żeby wybierać je samodzielnie. Nie sprawdza się, gdy oczekuje się stałego, gwarantowanego zysku albo gdy środki będą potrzebne za pół roku, a fundusz akcyjny akurat jest w dołku. Fundusz to koszyk aktywów zarządzany przez profesjonalistów, ale ryzyko spadku wartości zostaje po stronie inwestora. Poniżej wyjaśnienie, jak to działa od środka i gdzie kryją się najczęstsze pułapki.
Na czym polega fundusz inwestycyjny
Wpłacone pieniądze trafiają do wspólnej puli razem ze środkami tysięcy innych osób. Pulą zarządza towarzystwo funduszy inwestycyjnych (TFI) według zasad opisanych w statucie i prospekcie. Może to być np. kupowanie akcji polskich spółek, obligacji skarbowych albo mieszanka kilku klas aktywów.
W zamian za wpłatę inwestor dostaje jednostki uczestnictwa. Nie jest właścicielem konkretnych akcji z portfela, tylko proporcjonalnego udziału w całym majątku funduszu. Majątek ten przechowuje depozytariusz (zwykle bank), oddzielnie od pieniędzy samego TFI. Całość nadzoruje Komisja Nadzoru Finansowego.
Jak liczona jest wartość jednostki
Wartość jednostki wylicza się zazwyczaj raz dziennie. Od wartości wszystkich aktywów funduszu odejmuje się zobowiązania i koszty, a wynik dzieli przez liczbę wszystkich jednostek. Gdy akcje w portfelu drożeją, rośnie wycena jednostki. Gdy tanieją, jednostka traci na wartości.
Zysk powstaje na różnicy między ceną zakupu a ceną umorzenia jednostek. Fundusz nie wypłaca go na bieżąco, zysk jest wliczony w cenę jednostki. Od wypracowanego zysku płaci się podatek od zysków kapitałowych (obecnie 19%), a odprowadza go samo TFI.
Wypłata pieniędzy po umorzeniu jednostek zwykle nie jest natychmiastowa. Na konto trafiają one po kilku dniach roboczych, a w niektórych funduszach nawet później. Przy planowaniu większych wydatków ten czas trzeba doliczyć.
Rodzaje funduszy
Funduszy są setki, ale większość da się opisać dwiema osiami: co kupują i jak to robią. Obie decydują o poziomie ryzyka i kosztach.
Podział według klasy aktywów
Fundusze akcyjne inwestują głównie w udziały spółek. Oferują największy potencjał wzrostu, ale i największe wahania. Spadek wartości o kilkadziesiąt procent w czasie bessy nie jest tu wyjątkiem.
Fundusze dłużne kupują obligacje skarbowe i korporacyjne. Zmieniają się wolniej niż akcje, ale nie są bezpieczne. W 2022 roku wiele z nich straciło na wartości, bo wzrosły stopy procentowe, a ceny obligacji spadły.
Fundusze mieszane (zrównoważone, stabilnego wzrostu) łączą oba światy. Proporcje akcji do obligacji zależą od strategii i mogą być z góry ustalone albo zmieniane przez zarządzającego.
Osobną grupą są fundusze rynku pieniężnego, które lokują w krótkoterminowe instrumenty dłużne. Mają niską zmienność, ale też skromne zyski, i bywają używane jako miejsce na krótkie „parkowanie” gotówki.
Fundusze aktywne i pasywne
W funduszu aktywnym zarządzający wybiera aktywa i próbuje pobić wybrany wskaźnik odniesienia (benchmark), np. indeks giełdowy. Za to płaci się wyższą opłatą za zarządzanie.
Fundusz pasywny, np. indeksowy lub ETF, tylko odwzorowuje indeks. Nikt nie próbuje być mądrzejszy od rynku, więc koszty są wyraźnie niższe.
Badania rynków dojrzałych od lat pokazują, że w długim okresie większość aktywnych funduszy nie wygrywa z indeksem po uwzględnieniu kosztów. Zdarzają się wyjątki, ale trudno je rozpoznać z góry.
Nie oznacza to, że fundusze aktywne są bez sensu. Na mniej efektywnych rynkach lub w specyficznych niszach dobry zarządzający może wnieść realną wartość. Warto jednak sprawdzić, czy wynik rzeczywiście przewyższa benchmark w kilku różnych latach, a nie tylko w jednym.
Na jakie ryzyko naraża fundusz inwestycyjny
Żaden fundusz nie gwarantuje zysku, a w większości nie gwarantuje nawet zwrotu wpłaconego kapitału. Informacja o ryzyku znajduje się w dokumencie KID, a sam wskaźnik ryzyka ma skalę od 1 do 7. Warto go przeczytać, zanim pójdzie pierwsza wpłata.
Ryzyko rynkowe i walutowe
Ryzyko rynkowe to zwykły spadek cen aktywów. Akcje tanieją w recesji, obligacje po podwyżkach stóp. Fundusz o nich nie decyduje, może je tylko łagodzić przez dywersyfikację.
Dywersyfikacja ogranicza ryzyko pojedynczej spółki, ale nie chroni przed spadkiem całego rynku. W kryzysie z lat 2008–2009 spadały niemal wszystkie indeksy akcji, a nie tylko słabsze spółki.
Dochodzi ryzyko walutowe. Fundusz inwestujący w aktywa w dolarach lub euro może zarobić na rynku, a stracić na kursie, albo odwrotnie. Część funduszy zabezpiecza się przed tym, co kosztuje.
Ryzyko rynkowe rośnie też, gdy horyzont jest krótki. Fundusz akcyjny trzymany pięć–dziesięć lat ma znacznie większą szansę wyjść na plus niż ten sam fundusz trzymany rok.
Ryzyka, o których mówi się rzadziej
Ryzyko kredytowe dotyczy funduszy obligacji korporacyjnych. Jeśli emitent przestanie spłacać dług, wartość obligacji gwałtownie spada, a fundusz traci razem z nimi.
Ryzyko płynności pojawia się, gdy fundusz ma w portfelu aktywa, które trudno szybko sprzedać bez dużej straty. W nerwowych okresach część funduszy może wydłużyć czas wypłaty lub czasowo zawiesić umorzenia.
Jest też ryzyko zarządzającego. Zmiana strategii, odejście kluczowej osoby albo po prostu seria złych decyzji potrafią pogorszyć wyniki, mimo dobrej historii.
Wreszcie ryzyko własnej reakcji. Wielu inwestorów wycofuje pieniądze z funduszu akurat w najgorszym momencie, realizując stratę, która mogła się później odrobić.
Ile kosztuje inwestowanie w fundusz
Koszty działają po cichu, bo są wliczone w wycenę jednostki. Przez wiele lat potrafią jednak zjeść sporą część zysku.
- opłata za zarządzanie – pobierana codziennie z aktywów funduszu, w zależności od strategii od ok. 0,5% do ponad 3% rocznie,
- opłata dystrybucyjna – pobierana od wpłaty, szczególnie przy zakupie przez niektórych pośredników, bywa kilka procent,
- opłata za umorzenie – występuje rzadziej, często maleje wraz z czasem trzymania jednostek,
- koszty bieżące – pozostałe wydatki funduszu, uwzględniane we wskaźniku podanym w dokumencie KID.
Różnica 1,5 punktu procentowego rocznie wydaje się niewielka, ale przy 20 latach oszczędzania przekłada się na wyraźnie niższy końcowy wynik.
Jak wybrać pierwszy fundusz
Najczęstszy błąd to wybór funduszu na podstawie wyniku z ostatniego roku. Wyniki z przeszłości niewiele mówią o przyszłości, a ranking na szczycie często pokazuje fundusz, który ma za sobą szczęśliwy okres. Rozsądniej zacząć od odpowiedzi na kilka pytań:
- Na jak długo można odłożyć te pieniądze bez ich ruszania?
- Jaką stratę da się znieść bez paniki, np. 10%, 20% czy 30%?
- Jakie koszty ponosi fundusz i czy porównywalne produkty nie są tańsze?
- Co dokładnie kupuje fundusz i czy zgadza się to z nazwą oraz opisem?
Przy małym doświadczeniu dobrym wyjściem bywa fundusz szeroko zdywersyfikowany, najlepiej o prostej strategii i niskich kosztach. Regularne, niewielkie wpłaty zamiast jednej dużej kwoty dodatkowo zmniejszają wpływ złego momentu wejścia na rynek.
